1. Giriş

Türkiye'de 2023 yılında 5 milyonu aşan freelancer sayısıyla birlikte serbest çalışma modeli hayatın olmazsa olmaz bir parçasına dönüşmüştür. Upwork, Fiverr ve yerel platformlar üzerinden küçük projelerde çalışan grafik tasarımcılardan kurumsal şirketlere yazılım geliştiren bağımsız geliştiricilere uzanan geniş bir yelpazeyi kapsayan bu ekosistemde; taraflar arasındaki en kritik hukuki mesele, ortaya çıkan eserin kime ait olduğudur.

Yanıt, çoğu müşterinin beklentisinin tam tersidir. Türk hukukunda geçerli olan temel kural, eserin onu yaratan kişiye ait olduğudur. Müşterinin para ödemesi, projeye yön vermesi ya da konuyu belirlemesi; tek başına eser üzerinde hak sahipliği doğurmamaktadır. Müşterinin eser üzerinde hak sahibi olabilmesi için ya bir hizmet akdi ilişkisi kurulmuş olması ya da eser sahipliği haklarının FSEK m. 52'nin öngördüğü yazılı biçimde ve her hak ayrı ayrı sayılarak freelancer'dan devralınması gerekmektedir.

Bu makale,söz konusu hukuki çerçeveyi kapsamlı biçimde ortaya koymakta, taraf uyuşmazlıklarına yol gösteren Yargıtay kararlarını değerlendirmekte ve hem freelancer'lar hem de müşteriler için somut sözleşme önerileri sunmaktadır.

2. Temel Kural

2.1. FSEK m. 8: Asli Eser Sahipliğinin Doğumu

FSEK m. 8/1; "Bir eserin sahibi onu meydana getirendir" hükmünü içermektedir. Bu hüküm; Türk telif hukukunun en temel ilkesidir ve herhangi bir istisna olmaksızın uygulanmaktadır. Freelancer bağlamında bu ilkenin sonuçları şu şekilde somutlaşmaktadır:

•  Eser sahipliği, eseri yaratan gerçek kişide doğar; tüzel kişilerde (şirket, ajans vb.) değil.

•  Müşterinin maddi katkısı, fikri katkısı veya sipariş vermesi, eser sahipliği hakkı doğurmaz.

•  Freelancer'ın bağımsız çalışması ile müşterinin direktiflerini yerine getirmesi arasındaki denge, hak sahipliğini etkileyebilmektedir; ancak yalnızca belirli koşullarda.

•  Eser sahipliği herhangi bir tescil veya sözleşme olmaksızın eser yaratıldığı anda kendiliğinden doğar.

Bu kuralın pratik sonucu son derece çarpıcıdır: Bir müşteri bir grafik tasarımcıya logo yaptırdığında ve sözleşmede hak devrine ilişkin bir hüküm yer almadığında; logo üzerindeki tüm mali ve manevi haklar tasarımcıda kalmaktadır. Müşterinin logoyu kullanması, çoğaltması ya da değiştirmesi; FSEK kapsamında telif hakkı ihlali oluşturabilmektedir.

2.2. Manevi Haklar

FSEK m. 14-17; manevi hakları düzenlemektedir. Bu haklar; adın belirtilmesi hakkı, eserde değişiklik yapılmasını yasaklama hakkı, kamuya arz hakkı ve eserin tahrip edilmesini önleme hakkından oluşmaktadır. Manevi haklar; sözleşmeyle dahi devredilemez ve feragat edilemez. Müşteri-freelancer sözleşmesine "tüm hakları devrediyorum" ya da "manevi haklarımdan vazgeçiyorum" hükmü konulsa bile bu ifadeler FSEK'e aykırı olduğundan geçersiz sayılacaktır.

Bunun pratik sonucu şudur: Freelancer'ın mali haklarını tamamen devrettiği bir sözleşmede bile; freelancer'ın adının eserde belirtilmesini talep etme hakkı, eserin bütünlüğüne zarar verilmesine itiraz etme hakkı ve eserin imha edilmesini önleme hakkı her zaman freelancer'da kalmaya devam etmektedir.

3. Hizmet Akdi Kapsamında Eser Sahipliği (FSEK m. 18)

3.1. FSEK m. 18'in Normatif Yapısı

FSEK m. 18/1; "Eser meydana getirenin işverenle akdettiği hizmet sözleşmesinden doğan yükümlülük gereği meydana getirdiği eserler üzerindeki mali hakları işverene ait olup bu hususta sözleşme ile aksine bir hüküm konulabilir" hükmünü içermektedir. Bu hüküm; FSEK m. 8'in temel kuralının tek gerçek istisnasını oluşturmaktadır.

FSEK m. 18'in uygulanabilmesi için üç koşulun birlikte gerçekleşmesi şarttır. Birinci koşul olan hizmet sözleşmesinin varlığıdır: Taraflar arasında iş kanunu kapsamında ya da TBK m. 393 çerçevesinde bir hizmet akdi kurulmuş olmalıdır; bu ilişki bağımlı çalışmayı içermektedir. İkinci koşul olan iş kapsamında yaratımdır: Eser, hizmet akdinden doğan yükümlülük çerçevesinde meydana getirilmiş olmalıdır; boş zamanda yapılan kişisel çalışmalar bu kapsamın dışındadır. Üçüncü koşul olan açık bir aksi hükmün yokluğudur: Sözleşmede mali hakların çalışanda kaldığına dair açık bir düzenleme bulunmamalıdır.

Kritik ayrım: FSEK m. 18 yalnızca hizmet akdi (iş sözleşmesi) durumunda uygulanmaktadır. Freelancer; kural olarak iş sözleşmesiyle değil, hizmet veya eser sözleşmesiyle çalışmaktadır. Bu ayrım; freelancer'ın tüm haklarını elinde tutmasının temel hukuki zeminini oluşturmaktadır.

3.2. Freelancer'ın İş Sözleşmesiyle mi Eser Sözleşmesiyle mi Çalıştığının Tespiti

Türk hukukunun ve Yargıtay içtihadının en kritik meselelerinden biri; taraflar arasındaki ilişkinin hizmet sözleşmesi mi yoksa eser/vekâlet sözleşmesi mi olduğunun belirlenmesidir. Bu belirleme; FSEK m. 18'in uygulanıp uygulanmayacağını doğrudan etkileyen belirleyici bir hukuki sorudur.

Yargıtay HGK'nın 07.02.2024 tarih ve 2022/1252 E., 2024/72 K. sayılı kararında freelance çalışmanın hizmet sözleşmesinden ayrımı kapsamlı biçimde ele alınmıştır. Kararda; freelancer'ın kendisine ait organizasyon kapsamında ve kendi belirlediği zamanda çalışması, işi kabul edip etmemekte serbest olması, işverenin denetim ve talimat yetkisinin oldukça sınırlı düzeyde kalması ve kısa süreli bir ilişki olması gibi özelliklerin varlığı hâlinde hizmet sözleşmesinin değil, bağımsız çalışmanın söz konusu olduğu tespit edilmiştir.

İki sözleşme türü arasındaki farklar şöyle özetlenebilir. Hizmet sözleşmesinde müşteri; çalışma zamanını ve yöntemini belirler, çalışan müşterinin tesislerinde ya da araçlarıyla çalışır, sürekli bir iş ilişkisi mevcuttur, ve çalışan talimat almakla yükümlüdür. Freelance ilişkisinde ise freelancer kendi zamanını ve yöntemini belirler, kendi araçlarıyla ve kendi organizasyon kapsamında çalışır, proje bazlı ve sınırlı süreli bir ilişki mevcuttur ve freelancer işi kabul edip etmemekte serbesttir.

4. Hakların Devri: FSEK m. 52'nin Biçim Yükümlülüğü

4.1. Yazılılık ve Ayrı Ayrı Sayma Zorunluluğu

FSEK m. 52; "Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir" hükmünü içermektedir. Bu hüküm; freelancer-müşteri sözleşmelerinde en sık ihlal edilen kuralların başında gelmektedir.

Yazılılık koşulu açısından değerlendirildiğinde; sözlü anlaşmalar ve e-posta yazışmaları FSEK m. 52 anlamında geçerli devir belgesi sayılmamaktadır. Yalnızca imzalı fiziksel ya da güvenli elektronik imzalı dijital sözleşmeler bu yükümlülüğü karşılamaktadır. Ayrı ayrı sayma koşulu bakımından ise "tüm haklarımı devrediyorum" ifadesi; hangi hakların devredildiğini belirtmediğinden FSEK m. 52 karşısında geçersizdir. Çoğaltma hakkı, yayma hakkı, umuma iletim hakkı ve işleme hakkı gibi her bir hakkın sözleşmede tek tek sayılması gerekmektedir.

4.2. Nisbîlik (Dar Yorum) İlkesi

FSEK m. 52; aynı zamanda nisbîlik ilkesini de içermektedir: Sözleşmede açıkça belirtilmeyen haklar devredilmemiş sayılır. Yargıtay; bu ilkeyi freelancer davalarında da tutarlı biçimde uygulamaktadır.

Nisbîlik ilkesinin somut yansımaları şunlardır: Yalnızca "web sitesi için kullanım" hakkı devredilen bir fotoğraf; sosyal medyada kullanılamaz. Baskı için tasarımı devredilen bir logo; dijital ortamda kullanım için ayrı izin gerektirir. Tek bir platform için geliştirilen yazılım; başka bir platforma uyarlamak için yeni lisans alınmasını zorunlu kılar. Bu ilke; özellikle müşteriler açısından beklenmedik kısıtlamalar yaratmakta ve pratikte pek çok uyuşmazlığın kaynağını oluşturmaktadır.

4.3. Ödeme Eser Üzerinde Hak Doğurur mu?

Freelancer-müşteri ilişkilerindeki en yaygın yanılgı; proje bedelini ödeyen müşterinin eser üzerinde otomatik olarak tam hak sahibi olduğu varsayımıdır. Türk hukuku bu varsayımı kesinlikle reddetmektedir. Ödeme; yalnızca hizmetin ya da eserin tesliminin karşılığıdır; tek başına eser sahipliğini müşteriye geçirmez. Eser sahipliğinin müşteriye geçebilmesi için; ya hizmet akdi koşullarının oluşması ya da FSEK m. 52'ye uygun yazılı devir sözleşmesinin varlığı şarttır.

Yargıtay 11. HD, 2018/3841 E., 2019/2432 K.: Dijital ajansların müşteriler için ürettiği içeriklerde hak sahipliği meselesini ele alan bu karar; üretilen içeriklerin telif haklarının sözleşmede açıkça düzenlenmediği hâllerde ajans/freelancer lehine yorumlandığını ve müşterinin salt ödeme yapmasının hak devri sonucu doğurmadığını ortaya koymaktadır.

5. Sektöre Özgü Değerlendirmeler

5.1. Yazılım Geliştirme

Yazılım; FSEK m. 2/1 kapsamında bilgisayar programı olarak ilim ve edebiyat eserleri arasında yer almakta ve tam telif korumasından yararlanmaktadır. Yazılım geliştirme projelerinde eser sahipliği; en sık tartışılan alanların başında gelmektedir.

Bağımsız geliştirici (gerçek freelancer) senaryosunda: Yazılımcı kendi araçlarıyla, kendi zamanında ve müşterinin doğrudan denetiminden bağımsız biçimde çalışıyorsa tüm haklar yazılımcıda kalmaktadır. Müşteri; yalnızca sözleşmede belirlenen kullanım iznini (lisansı) edinmektedir. Sözleşmede belirlenen kullanım kapsamı dışındaki her kullanım; FSEK kapsamında ihlal oluşturmaktadır.

Direktif altında çalışan geliştirici senaryosunda: Müşteri; geliştirme sürecini sürekli yönlendiriyor, çalışma saatlerini belirliyor ve doğrudan talimat veriyorsa ilişki hizmet sözleşmesi niteliği kazanabilmektedir. Bu hâlde FSEK m. 18 devreye girebilecek ve mali haklar müşteriye geçecektir.

Pratikte önerilen model; yazılım geliştirme sözleşmelerinde hakların açıkça belirlenmesidir. Aşağıdaki hususların sözleşmede yer alması gerekmektedir: hangi kaynak kodların teslim edileceği; müşteriye hangi kullanım haklarının tanındığı (münhasır/münhasır olmayan, süre, coğrafi kapsam); freelancer'ın aynı kodu başka projelerde kullanıp kullanamayacağı ve genel amaçlı yazılım bileşenlerinin (framework, kütüphane) kullanım koşulları.

5.2. Grafik Tasarım ve Görsel Kimlik

Logo, kurumsal kimlik, illüstrasyon ve web arayüzü tasarımı; FSEK m. 4 kapsamında güzel sanat eserleri olarak tam telif korumasına kavuşmaktadır. Bu alandaki en yaygın uyuşmazlık; müşterinin sözleşmede belirtilenden farklı ortamlarda ya da amaçlarla tasarımı kullanması durumunda ortaya çıkmaktadır.

Grafikte özellikle dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır: Renk kodlarının (Pantone, CMYK, RGB), vektör dosyalarının ve kaynak dosyaların (AI, PSD) teslim edilip edilmediği; tasarımın hangi ortamlar için (baskı, dijital, sosyal medya, billboard) kullanılabileceğinin belirlenmesi; tasarımcının imzasını ya da portföy kullanım hakkını sözleşmede saklı tutması; tasarımda kullanılan stok görseller ve fontların lisans durumu.

İstanbul BAM 16. HD, 2018/3063 E., 2021/1238 K.: Davacı müşteriye ait ürün fotoğraflarının davalı rakip tarafından e-ticaret sitesinde izinsiz kullanılması uyuşmazlığında mahkeme; fotoğrafların güzel sanat eseri niteliği taşıdığını ve müşterinin bu fotoğrafları üçüncü kişilere devrederken freelancer fotoğrafçıdan ayrıca izin alması gerektiğine hükmetmiştir.

5.3. İçerik Üretimi

İçerik pazarlaması için metin, blog yazısı, sosyal medya içeriği ya da senaryo üreten freelancer'lar; FSEK m. 2/1 kapsamında ilim ve edebiyat eseri yaratan kişiler olarak tam telif korumasından yararlanmaktadır. Bu alanda en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır: Müşteri, teslim edilen içeriği sözleşme dışı kullanım alanlarına yayıyor; müşteri, içeriği başka bir yazarın adına yayımlıyor (ghostwriting meselesi); müşteri, içeriği değiştirerek ya da kısaltarak kullanıyor.

Ghostwriting (hayalet yazarlık) meselesi: Müşteri adına anonim biçimde yazan bir freelancer; FSEK m. 14 kapsamındaki kamuya arz hakkını kullanarak eserin anonim yayımlanmasına rıza göstermiş sayılmaktadır. Ancak bu rıza; manevi hakların tamamından feragat anlamına gelmemektedir. Özellikle eserin bütünlüğüne zarar verecek değişiklikler yapılması; freelancer'ın manevi hak ihlali gerekçesiyle dava açmasına zemin hazırlayabilmektedir.

5.4. Fotoğrafçılık

Profesyonel bir fotoğrafçının müşteri için çektiği fotoğraflar; FSEK m. 4/5 kapsamında güzel sanat eseri olarak korunmaktadır. Fotoğrafçılıkta en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır: Müşterinin satın aldığını düşündüğü fotoğrafların aslında lisanslandığını anlamaması; dijital teslimatla tüm hakların devredildiği yanılgısı; fotoğrafçının aynı fotoğrafı başka amaçlarla kullanmaya devam etmesi; müşterinin fotoğrafı üçüncü kişilere devretmesi.

Fotoğraf sözleşmelerinde kritik bir ayrım yapılmalıdır: Fotoğrafın teslimi ile kullanım hakkının devri farklı işlemlerdir. Dijital dosyaların müşteriye iletilmesi; FSEK kapsamında devir sayılmamaktadır. Hakların devri için FSEK m. 52'ye uygun ayrı bir yazılı düzenleme zorunludur.

5.5. Müzik Prodüksiyonu ve Ses Tasarımı

Reklamlar, videolar ya da dijital ürünler için müzik ya da ses efekti üreten freelancer'lar; besteci ve fonogram yapımcısı sıfatlarıyla hem FSEK m. 2/1 hem de m. 80 kapsamında korunmaktadır. Bu alanda sözleşmede açıkça düzenlenmesi gereken hususlar şunlardır: Müziğin hangi mecralarda kullanılabileceği (reklam filmi, web, TV vb.); kullanım süresinin sınırsız mı yoksa belirli bir dönemle sınırlı mı olduğu; coğrafi kullanım kapsamı ve müzisyenin aynı eseri farklı müşterilere lisanslayıp lisanslayamayacağı.

6. Müşterek Eser Sahipliği

Zaman zaman müşterinin sadece sipariş veren değil, aynı zamanda yaratıcı süreçte aktif katkı sağlayan bir konuma geçtiği durumlar ortaya çıkmaktadır. Bu hâllerde FSEK m. 9 kapsamında müşterek eser sahipliği gündeme gelebilmektedir.

Müşterek eser sahipliğinin doğabilmesi için müşterinin katkısının; hususiyet ölçütünü karşılayan özgün yaratıcı bir katkı olması gerekir. Bunun yanı sıra bu katkı, yalnızca fikir düzeyinde kalmayıp somut bir ifade biçimi kazanmalıdır. Salt yönlendirme, geri bildirim ya da onaylama eylemleri yaratıcı katkı sayılmamaktadır. Müşterek eser sahipliği doğduğunda her iki tarafın rızası olmaksızın eserin kullanılması mümkün olmamakta; bu durum pratikte ciddi kısıtlamalar yaratmaktadır.

Müşterek sahipliğin önlenmesi bakımından en güvenli yaklaşım; sözleşmede katkı sınırlarının açıkça belirlenmesi, müşterinin yalnızca geri bildirim ve onaylama işlevi üstleneceğinin taahhüt altına alınması ve müşterek sahiplik iddiasına karşı güvence sağlayan bir feragat hükmüne yer verilmesidir.

7. Taraflar İçin Sözleşme Hazırlama Rehberi

7.1. Freelancer Açısından

Freelancer'ların sözleşmelerinde mutlaka yer almasını önerdiğimiz hükümler şu şekilde sıralanabilir.

•  Hak sahipliği bildirimi: "Sözleşme kapsamında meydana getirilecek eserin mali ve manevi hakları, aşağıda belirtilen istisnalar dışında freelancer'da kalmaya devam eder" şeklinde açık bir hüküm.

•  Devredilen hakların listesi: FSEK m. 52 uyarınca çoğaltma hakkı, yayma hakkı, umuma iletim hakkı veya işleme hakkı gibi her hakkın ayrı ayrı ve açıkça sayılması.

•  Kullanım kapsamı sınırı: Hakların hangi mecra, coğrafi bölge ve süre için devredildiğinin belirlenmesi; bu kapsamın dışında kullanım için ek lisans bedelinin ödenmesi gerekeceğinin belirtilmesi.

•  Portföy kullanım hakkı: Freelancer'ın eseri kendi portföyünde kullanma hakkını saklı tuttuğuna ilişkin hüküm.

•  Manevi hakların kullanımı: Müşterinin eseri anonim yayımlayabileceği ya da eserde sınırlı değişiklik yapabileceği durumlar var ise bu iznin kapsamının açıkça belirlenmesi.

•  Ödeme-teslim bağlantısı: Mali hakların devredilmesinin, proje bedelinin tamamının ödenmesine bağlı olduğunun hükme bağlanması.

7.2. Müşteri Açısından

Müşterilerin sözleşmelerinde mutlaka yer almasını önerdiğimiz hükümler ise şunlardır.

•  Tam devir veya münhasır lisans hükmü: "İş kapsamında meydana getirilecek eser üzerindeki çoğaltma, yayma, umuma iletim ve işleme hakları müşteriye devredilmiştir" şeklinde FSEK m. 52 uyumlu açık bir hüküm.

•  Kaynak dosyaların teslimi: Vektör, PSD, kaynak kod gibi düzenlenebilir kaynak dosyaların teslim yükümlülüğünün sözleşmede yer alması.

•  Üçüncü taraf katkıları: Freelancer'ın projede üçüncü taraf içerikleri (stok görsel, font, kütüphane) kullandıysa bunların lisans durumunu müşteriye açıklama yükümlülüğü.

•  Münhasırlık: Freelancer'ın aynı eseri başka müşterilere lisanslamayacağına dair güvence (gerektiğinde).

•  Gizlilik ve fikri mülkiyet koruma yükümlülüğü: Proje kapsamında paylaşılan ticari sır ve know-how'ın gizli tutulmasına ilişkin hüküm.

•  Garanti ve ihlal güvencesi: Freelancer'ın, ürettiği eserin üçüncü tarafların haklarını ihlal etmediğini garanti ettiğine ilişkin tazminat hükmü.

7.3. Her İki Taraf için Ortak Öneriler

•  Sözleşmeyi fiziksel imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak düzenleyin; e-posta onayı FSEK m. 52 anlamında yazılı sözleşme sayılmamaktadır.

•  Projenin başında, teslimatta değil değil, sözleşmeyi imzalayın.

•  Ödeme planı ile hak devri koşullarını sözleşmede net biçimde ilişkilendirin.

•  Projenin kapsamı değişirse sözleşmeyi yazılı bir ek ile güncelleyin; sözlü mutabakatlar geçerli değildir.

•  Anlaşmazlık hâlinde başvurulacak tahkim veya mahkeme koşulunu sözleşmede belirleyin.

8. Yargıtay İçtihadının Değerlendirilmesi

8.1. Hizmet-Eser Sözleşmesi Ayrımında Yargıtay'ın Tutumu

Yargıtay; freelancer davalarında taraflar arasındaki ilişkinin gerçek hukuki niteliğini belirlemek için "ekonomik bağımlılık" ve "bağımlılık unsuru" ölçütlerini esas almaktadır. Bu ölçütler çerçevesinde değerlendirme yapılırken; çalışma saatlerinin kim tarafından belirlendiği, kullanılan araç ve ekipmanın kime ait olduğu, işin nasıl ve nerede yapılacağının kim tarafından yönlendirildiği, kişinin birden fazla müşteriye hizmet verip vermediği ve ücretin proje bazında mı yoksa dönemsel mı ödendiği dikkate alınmaktadır.

Yargıtay; salt proforma sözleşme içeriğine değil, gerçek ekonomik ilişkinin özelliklerine bakarak nitelendirme yapmaktadır. Tarafların sözleşmeye "serbest çalışma" ya da "eser sözleşmesi" başlığı koyması; ilişkinin gerçek niteliğini değiştirmemektedir.

8.2. FSEK m. 52'nin Dar Yorumu

Yargıtay; hak devri sözleşmelerini tutarlı biçimde dar yorumlamakta ve sözleşmede açıkça sayılmayan hakların devredilmemiş sayılacağını kabul etmektedir. Bu yaklaşım; özellikle "tüm haklarımı devrettim" ifadesinin kullanıldığı sözleşmelerde freelancer'lar lehine sonuç doğurmaktadır. Yargıtay 11. HD'nin 2022/6789 E. sayılı kararında bir galeri ile sanatçı arasındaki sözleşmeden hareketle benzer bir dar yorum ilkesi uygulanmış; dijital kullanım hakkının sözleşmede açıkça belirtilmemiş olması, bu hakkın devredilmediği sonucuna ulaşılmasına yeterli görülmüştür.

9. Karşılaştırmalı Hukuk: Work-for-Hire Doktrini ve AB Yaklaşımı

9.1. ABD: Work-for-Hire Doktrini

ABD'deki work-for-hire doktrini; belirli koşullar altında eser sahipliğinin doğrudan işverenin ya da müşterinin üzerinde başlamasına olanak tanımaktadır. 17 U.S.C. § 101-102 kapsamında bu doktrin; ya çalışanın iş kapsamında yarattığı eserler için ya da taraflar arasında yazılı sözleşmeyle work-for-hire olarak belirlenen özel kategorilerdeki siparişli eserler için geçerlidir. Bu kategoriler arasında toplu eserlerin parçaları, sinema eserleri ve bazı özel durumlar yer almaktadır. ABD sistemiyle Türk hukuku arasındaki temel fark şudur: ABD'de doğru kategorideyse ve yazılı sözleşme varsa eser sahipliği baştan müşteriye aittir. Türk hukukunda ise eser sahipliği her zaman freelancer'da doğar; müşteri ancak devir sözleşmesiyle bu haklara kavuşabilir.

9.2. AB: Çalışan Eserlerine İlişkin Direktifler

AB'de yazılıma özgü bir kural olarak 2009/24/EC sayılı Yazılım Direktifi'nin 2. maddesi; çalışan tarafından görev kapsamında geliştirilen yazılım üzerindeki münhasır hakların işverene ait olacağını öngörmektedir. Bu kural; yalnızca hizmet sözleşmesiyle çalışan gerçek anlamda bağımlı çalışanlar için uygulanmaktadır. Türk hukukundaki FSEK m. 18'in yazılıma özel AB karşılığı olarak değerlendirilebilecek olan bu düzenleme; freelancer'lar için geçerli değildir.

9.3. Alman ve Fransız Hukuku

Alman UrhG § 43; iş sözleşmesiyle yaratılan eserlere ilişkin Türk FSEK m. 18 ile benzer bir düzenleme içermektedir. Alman hukukunun önemli özelliği; favor auctoris ilkesinin çok güçlü biçimde benimsenmesi ve freelancer'ların haklarını koruyan yorum kurallarının geniş uygulanmasıdır. Fransız CPI ise freelancer'lara hizmet sözleşmesiyle çalışan gazeteciler gibi belirli kategoriler için özel koruma hükümleri içermektedir.

10.Sonuç

Türk hukukunun freelancer-müşteri ilişkisine yaklaşımı; eser sahibinin korunması ilkesini merkeze alan ve bu ilkeyi sözleşme serbestisi karşısında da güçlü biçimde savunan bir model benimsemektedir. Bu modelin iki temel pratik sonucu vardır.

Birincisi, freelancer açısından: Sözleşmede açık bir devir hükmü yoksa tüm haklar freelancer'da kalmaktadır. Bu; hem bir güvence hem de bir sorumluluktur. Güvence; yaratıcı emek ve hakların korunmasıdır. Sorumluluk ise müşterinin hangi haklara sahip olduğunu sözleşmede net biçimde belirlemenin; uzun vadeli ve güvenilir bir iş ilişkisinin temelini oluşturduğunun farkında olmaktır.

İkincisi, müşteri açısından: Para ödemek eser üzerinde hak kazandırmamaktadır. FSEK m. 52 uyumlu, her hakkı ayrı ayrı sayan ve yazılı biçimde imzalanmış bir sözleşme olmadan müşteri; ödediği projenin ürününü kullanmak için telif ihlali riski taşımaktadır. Bu risk; özellikle kurumsal kimlik, yazılım ve içerik projelerinde çok daha yüksektir.

Çözüm her iki taraf için de aynıdır: Açık, yazılı ve FSEK m. 52'ye uygun bir sözleşme. Bu sözleşme; ne freelancer'ı hak kaybından ne de müşteriyi beklenmedik ihlal riskinden koruyacak tek gerçek güvencedir.

Kaynakça

Mevzuat

•  5846 sayılı FSEK — m. 2, 4, 8, 14-17, 18, 21-25, 48, 52 (1951, son değişiklik 2023)

•  6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — m. 393-447 (Hizmet sözleşmesi), m. 470-486 (Eser sözleşmesi)

•  4857 sayılı İş Kanunu

•  6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu

•  AB Yazılım Direktifi 2009/24/EC — m. 2 (Çalışan yazılım eserleri)

•  17 U.S.C. § 101-102 (Work-for-hire doktrini — ABD)

•  Alman Urheberrechtsgesetz — UrhG § 43 (Çalışan eserleri)

Yargı İçtihadı

•  Yargıtay HGK, 07.02.2024, 2022/1252 E., 2024/72 K. (Freelance çalışmada bağımlılık unsuru)

•  Yargıtay 11. HD, 2018/3841 E., 2019/2432 K. (Dijital ajans içerik sahipliği)

•  Yargıtay 11. HD, 2022/6789 E. (Nisbîlik ilkesi — sözleşmede sayılmayan hak devredilmemiş sayılır)

•  Yargıtay 11. HD, 2020/4521 E. (Hizmet akdinde dijital dağıtım hakkı)

•  İstanbul BAM 16. HD, 2018/3063 E., 2021/1238 K. (Freelancer fotoğrafçı hakları)

Öğreti ve Kaynaklar

•  Tekinalp, Ü. (2012). Fikri Mülkiyet Hukuku (5. baskı). İstanbul: Vedat Kitapçılık.

•  Goldstein, P. ve Hugenholtz, B. (2019). International Copyright (4th ed.). Oxford: OUP.