Kaptan ve Gemi Adamı Alacaklarının Öncelikli Tahsili

1. Giriş

Deniz taşımacılığı, yüksek risk içeren ve kesintisiz operasyon gerektiren bir faaliyet alanıdır. Bu faaliyetlerin güvenli biçimde yürütülmesinde kaptan ve gemi adamlarının emeği belirleyici rol oynar. Denizcilik faaliyetinin niteliği gereği gemi personeli çoğu zaman işverenden uzak, farklı ülkelerde ve uzun süreli seferlerde çalışır. Bu durum, ücret ve diğer işçilik alacaklarının tahsili bakımından özel koruma mekanizmalarını zorunlu kılmıştır.

Bu çerçevede kaptan ve gemi adamı alacakları, hem uluslararası denizcilik teamüllerinde hem de ulusal hukuk sistemlerinde imtiyazlı ve öncelikli alacak statüsünde kabul edilmektedir. Öncelik hakkı, sadece işçinin korunması amacına değil; aynı zamanda deniz güvenliğinin sağlanmasına ve gemi işletmeciliğinin sürdürülebilirliğine hizmet eden yapısal bir düzenlemedir.

2. Kavramsal Çerçeve

2.1. Kaptan Kavramı

Kaptan, gemiyi sevk ve idare eden, donatanı temsil yetkisine sahip ve gemi üzerindeki en üst otoriteyi oluşturan kişidir. Hukuki statüsü, hem işçi hem de belirli yönleriyle işveren vekili niteliği taşır. Bu nedenle kaptanın alacakları, klasik işçi alacaklarından farklı özellikler gösterebilir.

2.2. Gemi Adamı Kavramı

Gemi adamı, gemide hizmet akdine dayanarak çalışan tüm personeli kapsayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda zabitler, makinistler, tayfalar ve yardımcı personel gemi adamı statüsündedir.

Deniz iş ilişkisi, karadaki iş sözleşmelerine kıyasla daha sıkı disiplin ve hiyerarşi içeren özel bir iş ilişkisidir.

2.3. Öncelikli (İmtiyazlı) Alacak Kavramı

Öncelikli alacak, alacaklının tahsil sürecinde diğer alacaklılara göre üstün bir sıraya sahip olmasını ifade eder. Deniz hukukunda bu öncelik çoğu zaman gemi alacağı imtiyazı şeklinde ortaya çıkar ve gemi üzerinde ayni nitelikte güçlü bir güvence sağlar

.

3. Hukuki Dayanak

3.1. Türk Ticaret Kanunu

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1320 ve devamı maddelerinde düzenlenen gemi alacağı imtiyazı rejimi uyarınca, TTK m. 1320/1-a kapsamında kaptan ve gemi adamlarının gemide çalışmaları sebebiyle doğan ücret, fazla çalışma, izin ücreti ve benzeri işçilik alacakları kanunen imtiyazlı gemi alacağı niteliğindedir; bu alacaklar herhangi bir tescil veya sözleşmesel teminata ihtiyaç olmaksızın doğrudan kanundan kaynaklanır, gemi üzerinde ayni etkiye benzer bir takip hakkı sağlar ve TTK m. 1323 gereğince geminin cebri icra yoluyla satışından elde edilen bedelin paylaştırılmasında diğer alacaklara nazaran öncelikle ödenir; ayrıca imtiyaz, geminin mülkiyetinin devri halinde dahi gemiyi takip ederek üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir nitelikte mutlak bir öncelik hakkı doğurur.

3.2. Deniz İş Kanunu

854 sayılı Deniz İş Kanunu, gemi adamlarının iş ilişkisinden doğan hak ve yükümlülüklerini özel olarak düzenleyerek iş hukukuna özgü koruma rejimini denizcilik alanına uyarlamaktadır. Kanun kapsamında ücretin zamanında ve tam olarak ödenmesi yükümlülüğü, iş sözleşmesinin sona ermesi halinde doğan kıdem ve ihbar benzeri tazminat hakları ile gemi adamının iş ilişkisinin bitiminde ülkesine veya sözleşmede kararlaştırılan yere geri gönderilmesine ilişkin masrafların işveren tarafından karşılanması gibi güvenceler açık biçimde düzenlenmiş olup, bu hükümler gemi personelinin ekonomik ve sosyal korunmasını sağlamaya yönelik emredici nitelikte bir koruma mekanizması oluşturur.

3.3. Uluslararası Düzenlemeler

Denizcilik alanında uluslararası sözleşmeler de gemi personelinin alacaklarını öncelikli kabul eder. Bu yaklaşım, deniz emniyetinin insan unsuruna bağlı olması nedeniyle evrensel bir ilke niteliği taşır.

4. Öncelik Hakkının Kapsamı

4.1. Ücret Alacakları

Gemi adamlarının iş sözleşmesinden doğan çıplak ücret alacakları, gemi alacağı imtiyazının çekirdeğini oluşturur ve hem Türk Ticaret Kanunu’ndaki gemi alacağı imtiyazı düzenlemeleri hem de Deniz İş Kanunu hükümleri uyarınca öncelikli tahsil rejimine tabi tutulur. Ücretin zamanında ve eksiksiz ödenmesi, gemide çalışma disiplininin ve sefer emniyetinin sürdürülebilmesi açısından zorunlu görüldüğünden, bu alacaklar cebri icra veya geminin satış bedelinin paylaştırılması aşamasında diğer ticari alacaklara nazaran üstün bir sırada değerlendirilir.

4.2. Sosyal Hak ve Tazminatlar

Gemi adamlarının iş ilişkisinin sona ermesi veya ihlali nedeniyle hak kazandıkları kıdem ve ihbar tazminatları, kullanılmayan izin sürelerine ilişkin ücretler ile sözleşmenin haksız feshi sonucu doğan mali talepler de doktrin ve uygulamada çoğunlukla gemi alacağı imtiyazı kapsamında kabul edilmektedir. Bu yaklaşım, işçilik alacaklarının sadece çıplak ücretle sınırlı olmadığı; iş ilişkisinin bütününden doğan ekonomik hakların da emek alacağı niteliği taşıdığı kabulüne dayanır.

4.3. Geri Dönüş ve İaşe Giderleri

Deniz iş hukukuna özgü koruma mekanizmalarından biri, gemi adamının sözleşmenin sona ermesi veya hizmetin herhangi bir nedenle bitmesi halinde ülkesine ya da sözleşmede belirlenen yere geri gönderilmesine ilişkin giderlerin işveren tarafından karşılanması yükümlülüğüdür. Bu kapsamda yol, konaklama ve iaşe masraflarının öncelikli alacak olarak değerlendirilmesi, gemi personelinin sefer sonrasında ekonomik ve sosyal güvenliğinin sağlanmasını amaçlayan koruyucu bir düzenleme niteliği taşır.

5. Öncelikli Tahsil Mekanizmaları

5.1. Gemi Üzerinden Tahsil

Gemi adamı alacakları, Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen gemi alacağı imtiyazı sayesinde doğrudan gemi üzerinde ileri sürülebilen ve geminin hukuki kaderine bağlı olarak tahsil edilebilen alacaklar arasında yer alır. Bu kapsamda alacaklı, alacağını yalnızca borçlunun şahsi malvarlığına yöneltmekle sınırlı kalmaz; geminin cebri icra yoluyla satılması veya paraya çevrilmesi halinde satış bedelinden öncelikli olarak ödeme talep edebilir. Bu mekanizma, alacak ile gemi arasında kurulan kanuni sorumluluk bağı sayesinde güçlü bir teminat işlevi görür.

5.2. İhtiyati Haciz

Gemi adamı alacakları bakımından en etkili koruma araçlarından biri, geminin ihtiyaten haczinin talep edilebilmesidir. Gemi alacağı imtiyazına dayanan bu yol, alacağın henüz kesinleşmemiş olsa dahi güvence altına alınmasını sağlar ve geminin seferine devam etmesini engelleyerek borçluyu ödeme yapmaya sevk eden güçlü bir baskı unsuru oluşturur. Özellikle uluslararası sefer yapan gemiler bakımından ihtiyati haciz, alacağın fiilen tahsil edilebilmesi açısından kritik bir hukuki enstrümandır.

5.3. Donatana Karşı Takip

Gemi adamı alacaklarının tahsilinde alacaklı, yalnızca gemiye yönelmekle sınırlı değildir; donatanın şahsi sorumluluğuna dayanarak doğrudan malvarlığına karşı da takip başlatabilir. Bu durum, alacaklıya hem ayni teminat niteliği taşıyan gemi alacağı imtiyazından hem de şahsi sorumluluk rejiminden eş zamanlı olarak yararlanma imkânı tanır ve böylece alacağın tahsil kabiliyetini önemli ölçüde güçlendiren çift yönlü bir koruma sistemi ortaya çıkar.

6. İflas ve Cebri İcra Sürecinde Öncelik

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen gemi alacağı imtiyazları sistemine göre kaptan ve gemi adamlarının ücret ve işçilikten doğan alacakları, imtiyazlı alacaklar arasında en üst derecede yer almakta olup cebri icra veya geminin satışı halinde düzenlenen sıra cetvelinde birinci sırada karşılanır. Bu çerçevede gemi personeline ait ücret, fazla çalışma, izin ve benzeri işçilik alacakları; kurtarma ve yardım alacakları, liman ve kılavuzluk ücretleri ile diğer gemi alacaklarından önce ödenir ve ayrıca gemi ipoteği gibi rehinli alacaklara dahi nazaran üstün bir öncelik hakkına sahiptir. Bu sıralama, deniz hukukunda emek alacağının korunmasına verilen üstün önemin bir sonucu olarak, alacağın doğrudan geminin ekonomik değerine bağlanmasını sağlayan en güçlü kanuni teminat mekanizmalarından birini oluşturur.

7. Sonuç

Kaptan ve gemi adamı alacaklarının öncelikli tahsili, deniz ticaretinin güvenli ve sürdürülebilir işleyişi açısından vazgeçilmez bir hukuki mekanizmadır. Bu sistem, bir yandan emek unsurunu korurken, diğer yandan gemi işletmeciliğinin disiplinli şekilde yürütülmesine katkı sağlar.

Öncelik hakkı sayesinde gemi personeli, alacaklarını gemi ve donatan üzerinde güçlü bir hukuki güvence ile talep edebilmekte; bu durum denizcilik sektöründe çalışma barışının korunmasına hizmet etmektedir.